विधा तथा क्षेत्र : भाषा साहित्य शिक्षासेवा
जन्ममिति : १९७५ जेठ १९ गते (कृष्ण सप्तमी);
ज.स्थान : लगनटोल, काठमाडौँ;
बुबा : उमाकान्त;
आमा : आदित्यकुमारी;
शिक्षा : एसएलसी (दरबार हाइस्कूल, बोर्ड फस्र्ट, १९९२), आईए (त्रिचन्द्र कलेज, १९९४);
विवाह : २ श्रीमती — मोहनकुमारी भण्डारी (विवाह मिति १९९०, मृत्यु २०००), निर्मलकुमारी (विवाह, २००१) दिदीबहिनी;
सन्तान : ४ छोरा ।
व्यक्तित्व :अङ्ग्रेजी नाटककार इब्सेनको नाट्यशैलीबाट प्रभावित प्रसिद्ध कवि एवम् नाटककार रिमाललाई नेपाली साहित्यमा गद्यकविता भित्र्याउने श्रेय जान्छ । नेपाली नाटकमा सामाजिक यथार्थवादी प्रवृत्ति भित्र्याउने अग्रज नाटककार रिमाल रोमान्टिक प्रगतिवादी कविका रूपमा चिनिन्छन् । ‘रातो र चन्द्र सूर्य जङ्गी निशान हाम्रो’ जस्ता गीत सृजना गर्ने यिनका कविता र गीतमा जनक्रान्ति र वर्गाीय समानताको स्वर उर्लिएको पाइन्छ ।
पहिले सरकारी सेवामा संलग्न भए पनि १९९७ को शहीद काण्डबाट ज्यादै विचलित रिमाल २००३ मा समाज सुधारका कविता लेखेपछि जेल परेका थिए भने २००७ को क्रान्तिमा पुनः जेल परेका थिए । भाषानुवाद परिषद्मा केही वर्ष जागिर गरेका यिनले नेपली भाषा र साहित्योत्थानका निम्ति यथेष्ट योगदान गरेका थिए । नेपाली नाटक साहित्यको उत्थानका निम्ति यिनले गौरीशङ्कर नाट्यसमुदायको स्थापना गरी त्यसको प्रबन्धकको जिम्मेवारी आफैँले वहन गरेका थिए । त्यस्तै नेपालको शैक्षिक उन्नयनका निम्ति पनि लागेका यिनी जुद्धोदय पब्लिक हाइस्कूलका संस्थापकमध्ये एक थिए । पत्नीवियोगबाट संवेदनामा डुबी २००१ तिर रिमालले ‘यो प्रेम’ नाटक तथा नर्वेली नाटककार हेनरी इब्सनको ‘पुतलीको घर (म्यििुक जयगकभ) बाट प्रेरित भई २००३ मा मसान नाटक लेखेका थिए भनिन्छ । यिनी २००२ मा ‘शारदा’ को सम्पादक बनेका थिए । यिनीद्वारा लिखित ‘आमाको सपना’ कवितासङ्ग्रहले २०१९ को मदन पुरस्कार जितेको थियो । २०२१ तिर सम्म कविता लेखनमा सक्रिय रिमालको अन्तिम कविता ‘एउटा टिपोट’ हो । नेपाली राजनीतिमा राणाबाट विक्षुब्ध बनेका यिनले आफ्नै नेतृत्वमा नेपाल प्रज्ञा पञ्चायत पार्टी गठन गरे । नेपाली प्रजातन्त्र काङ्ग्रेस र नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस पार्टी एकीकरण भई नेपाली काङ्ग्रेस पार्टीको जन्म भयो तर यिनको पार्टी नत एकीकरण हुन सक्यो नत यी नै काङ्ग्रेसमा प्रवेश गरे । उनी एक्ला बनेर सङ्घर्ष गर्दै जाँदा जेलमा परेपछि उनको मानसिक अवस्थामा समेत विचलन देखा परेको थियो ।
स्वतन्त्रताप्रेमी र भावुक स्वभावका रिमालले अभिवादन गर्दा ‘जय नेपाल’ शब्द प्रयोगमा ल्याएका थिए । यस शब्दलाई पछि समाजविरोधी र राष्ट्रघातीले प्रयोग गर्न थालेपछि यिनी नाङ्गो खुकुरी लिएर सडकमा समेत हिँडेका थिए । राजनीतिक र साहित्यलाई दोभान बनाएका रिमाल अधिनायकवादका विरुद्ध लडी नै रहे । पद, प्रतिष्ठा र पारिवारिक सुखलाई तिलाञ्जली दिँदै उनी राष्ट्रसेवामा लाग्दै शाषक, सामन्द विरुद्ध कलम चलाउन छोडेनन् । सरकारले यिनी भित्रको क्षमता बुझ्न नसक्दा पागलको संज्ञा दिएको थियो । साथीले यिनलाई झुक्याएर राँचीमा उपचार गर्न पु¥याए । यिनको उपचार भारत सरकारको सहयोगमा भएको थियो । उपचारपछि सडकमा गएर विनन्डा नमच्चाओस् भनी डा.ले उनको घुडाको हड्डी फुकालिदिएका थिए । सरकारले यिनलाई जेलभित्र बस्दा खानामा मिसाएर विष सेवनसमेत गरायो त कहिले घुडाको हड्डी नै फुकाली शारीरिक र मानसिक यातना दियो । यति हुँदाहुँदै पनि यिनले नेपाली साहित्य र राजनैतिक विचारमा कुनै कमी आउन दिएनन् ।
पेशा तथा सेवा : अध्यापन ॥ सरकारी सेवा (१९९५ मा जुद्धोद्धय हाइस्कूल काठमाडौँ क्षेत्रपाटी, १९९७ मा माल अड्डा, अमिनीको लप्टन (बर्दिया, १९९७), भाषानुवाद परिषद् (२०००–२००२), फागुन २००३ मा पक्राउ, एक वर्ष कारावास तर ३ महिनापछि रिहा, २००५ मा ‘नेपाल प्रजपञ्चाय, गठन र नेतृत्व, २००७ मा जेल, संस्थापक— जुद्धोद्धय पब्लिक हाइस्कूल (१९९५), प्रबन्धक— गौरीशङ्कर नाट्य समुदाय;
पहिलो रचना ‘प्रति’ कविता, (शारदा, १९९२);
कृति तथा सृजना : मसान (नाटक, २००३), यो प्रेम (नाटक, २०१५), आमाको सपना (क.सं., २०१९), माया (एकाङ्की, २०१०), नेपाली संस्कृति (एकाङ्की) सम्पादन ः शारदा (मासिक, २००२), दर्पण (मासिक), ३७ वटा कविता र ४ वटा नाटक;
सम्मान तथा पुरस्कार : मदन पु. (आमाको सपना, कवितासङ्ग्रहका लागि, २०१९), त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार– २०३०, रु ४०००÷– मासिक सहयोग आजीवन श्री ५ का सरकार;
संलग्नता : जालो लेखक सङ्घ;
निधन : उच्च रक्तचाप र कमलपित्त, २०३० कात्तिक ८, पचलीघाट; निधनपश्चात सम्मान : ‘गोपालप्रसाद रिमाल सम्मान’ नामक संस्थाको स्थापना, हुलाक टिकट प्रकाशन (२०५६ मङ्सिर, ४) ।
Comments
Post a Comment