nepali parichaya

  जङ्गबहादुर विरुद्ध षड्यन्त्र तथा उनलाई मार्ने प्रयासहरूः सार्वजनिक घोषणा गरेर सर्वसाधारण जनताको तर्फबाट श्री ३ महाराजजङ्गबहादुरको विरोध गर्ने व्यक्ति गोरखा बुङ्कोट निवासी लखन थापा थिए । लखन थापा ‘पुरानाृ गोरख’ पल्टनमा भर्ना भएका सिपाही थिए । १९३३ मा कम्पनी सरकार विरुद्धको विद्रोह दमन गर्न नेपाली टोली जाँदा लखन थापा पनि गएका थिए । त्यही समयमा लखनउमा सुपति गुरुङ र जयसिंह रानासँग भेट गरेका लखनले काठमाडौँ आई जङ्गबहादुरको शासन हटाउन विद्रोह गर्ने योजना बनाएका थिए । आफूलाई मनकामना माताले जङ्गबहादुरलाई मार्नु भनी बरदान दिएको कुरा सार्वजनिक गर्दै लखन थापाले १५०० अनुयायी बनाई जङ्गबहादुर विरुद्ध विद्रोह गर्न थालेका थिए । त्यसबेला जङ्गबहादुर बेलायतका युवराजसँग कञ्चनपुरमा शिकार खेल्न व्यस्त थिए । कञ्चनपुरबाट काठमाडौँ आउँदा बाटामा जङ्गबहादुरलाई आक्रमण गर्ने योजना बन्यो तर जङ्गबहादुरले उक्त योजना थाहा पाई अर्कै बाटो काठमाडौँ आइ पुगेका थिए । जङ्गबहादुरले पनि गोरखामा हुँदै गरेका उक्त विद्रोह दमन गर्न देवीदत्त पल्टनलाई गोरखा दरबारमा विद्रोहीहरूको मुद्दा हेरी उनीहरूको अपराध अनुसारको सजाय दिने ...

रोलक्रम   श्री ३ महाराज नयाँ प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले श्री ५ सुरेन्द्रलाई खुसी बनाई देशको प्रधानमन्त्री पद आफ्ना सन्तान दर सन्तानमा क्रमशः जाने गरी १९१३ मा लालमोहर गराएका थिए । सोही लालमोहरका आधारमा यिनले आफ्ना सन्तानका प्रधानमन्त्रीको रोलक्रम १९२४ मा निम्नानुसार निर्धारण गरदिएका थिए । रोलक्रम वि.संं १९२४ माघ सुदी शुक्ल दशमी सोमबारका दिन बाँधेको रोलक्रम   १. श्री ३ महाराज जङ्गबहादुर राणा प्राइममिनिष्टर याण्ड   कम्याण्डरइन्चीफ २. कम्याण्डरइन्चीफ रणोद्दीपसिंह राणा ३. पश्चिमतर्फका कम्याण्डिङ् जनरल जगतशमशेर जङ्ग राणा ४. पूर्वतर्फका कम्याण्डिङ् जनरल धीरशमशेर जङ्ग राणा ५. दक्षिणतर्फका कम्याण्डिङ् जनरल जगतजङ्गबहादुर राणा ६. उत्तरतर्फका कम्याण्डिङ् जनरल जीतजङ्गबहादुर राणा ७. जनरल पद्मजङ्गबहादुर राणा ८. श्री ३ महाराजका (अर्थात् जङ्गबहादुरका) विवाहिता  पट्टिका छोरा छंज्याल उनैको ९. लेफ्टिनेन्ट जनरल बबरजङ्गबहादुर राणा १०. लेफ्टिनेन्ट जनरल रणवीरजङ्गबहादुर राणा ११. मेजर जनरल जुद्धप्रतापजङ्गबहादुर राणा १२. जनरल जीतजङ्गबहादुर राणाका श्री ५ ...

श्री ३ जङ्गबहादुर राणाको सान तथा इज्जत   जङ्गबहादुरलाई अङ्ग्रेज सरकारको शान, इज्जत र फुर्तिफार्ती देखेर उनीहरूको वास्तविक बसोबास स्थल बेलायत जाने शोख सानैदेखि थियो । १८९३ मा माथवरसिंह थापासँग बेलायत जानभनी नेपालबाट हिँडे पनि उक्त भ्रमणदलले स्वीकृति नपाईँ कलकत्ताबाट फर्कँदा जङ्गबहादुर अत्यन्तै निरास भएको थिए । आफू प्र.म. बनेपछि १९०६ मा यिनले बेलायत जाने इच्छा राखी ब्रिटिस रेजिडेन्सीमा प्रस्ताव पठाए । उक्त प्रस्ताव पारित भई यिनी बेलायत भ्रमणमा जान पाउने स्वीकृति आयो । अङ्ग्रेज सरकारले यिनको यात्राका निम्ति सम्पूर्ण बन्दोबस्त गर्ने भयो । ४–५ महिनामा सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा गरी जङ्गबहादुर तत्कालीन श्री ५ सुरेन्द्रका दूत तथा नेपाली राजदूतका रूपमा भ्रमण गर्न गएका थिए । सो समयमा यिनले भाइ बमबहादुरलाई का.मु. प्रधानमन्त्री बनाएका थिए । वि.संं १९०६ माघ ४ का दिन बडा कप्तान रणमेहर अधिकारी, डिल्लीसिंह बस्न्यात, काजी हेमदल थापा, लप्टन करवीर गड्तौला, काजी करवीर खत्री, लप्टन लालसिंह सिजापति, सुब्बा सिद्धिमानराज भण्डारी, सुब्बा शिवनरसिंह प्रधानसहित ४१ जनाको टोली काठमाडौँबाट कलकत्तातर्फ प्रवेश गरे...

  राणा उपाधि (१९०५)    श्री ३ जङ्गबहादुर भन्दा पछाडि ‘राणा’ भनेर चिनिएका व्यक्तिहरू क्षत्री कुँवरका सन्ततिहरू हुन् । कुँवरहरूले लेख्ने गरेको ‘राणा’ कुनै थर नभई राजाबाट प्राप्त उपाधि हो । यसको ऐतिहासिक पाटोलाई नियाल्दा जङ्गबहादुर अघि राणा भन्ने पदवी कसैले पनि पाएका थिएनन् । श्री ३ जङ्गबहादुरको वीरता, शूरताबाट प्रभावित राजा सुरेन्द्र जङ्गबहादुरप्रति अत्यन्तै कृतज्ञ थिए । जङ्गबहादुरले भनेको जे कुरा पनि श्री ५ सुरेन्द्रले मान्थे रे । यसो गर्नुमा आफ्नो गाथ बचाएको तर्क दिने श्री ५ सुरेन्द्रले जङ्गलाई एउटा लालमोहर नै लेखेर दिएका थिए । उक्त लालमोहरमा भनिएको व्यहोराअनुसार श्री ३ जङ्गले राजा सुरेन्द्रका बुबाज्यू र माहिला भाइको गाथ बचाएका थिए । रानीहरूको दर्जा र इज्जत थामिदिएका थिए । राज्यथामी कामकाज गरेका थिए तर त्यसबापत राजाले जङ्गलाई केही रिझ दिन सकेका थिएनन् । एकपटक राजाले जङ्गबहादुरलाई बिर्ता दिने कुरा गर्दा चलाख जङ्गबहादुरले बिर्ता लिनै पर्दैन; सरकारमा रहेको हामीहरूकै हा् भनी कुटनीतिक बोली बोलेका थिए । जङ्गको उक्त उदार हृदय देखेर राजाले “तिमी चितौरगढका कुँवर महाराणाप्रतापका ...

अलौपर्व  भण्डारखाल पर्व (१९०३ कात्तिक १७) पछि निर्वासित भएकी महारानी राज्यलक्ष्मी बनारस जाने भएपछि श्री ५ राजेन्द्र पनि सँगै जाने भए । जङ्गबहादुरले राजालाई नजान आग्रह गर्दा पनि नमानेपछि एउटा कडा शर्त राखेका थिए । जुन सर्त राजा राजेन्द्र तीन महिनाभित्र नेपाल फर्कनुपर्ने यदि नफिर्किएमा उनलाई पदच्यूत गरी युवराज सुरेन्द्रलाई राजा घोषित गर्ने भन्ने व्यहोराको थियो । १९०३ मङ्सिर १० मा राजारानीको काशी यात्रा प्रस्थान भयो । युवराज सुरेन्द्र नायवी पदबाट सुशोभित भई काम गर्न थाले । राजारानीका साथमा प्र.म. जङ्गबहादुरले आफ्ना विश्वासिला भारदारहरू (कप्तान खड्गबहादुर कुँवर, काजी हेमदल थापा, लप्टन करवीर खत्री र सुब्बा सिद्धिमान राजभण्डारी) लाई राजाको अङ्गरक्षक बनाई पठाएका थिए । ती भारदारहरूले राजाको गतिविधि मूल्याङ्कनगरी प्र.म. लाई जाहेर गर्थे । तिनै भारदारबाट राजारानीको गतिविधि नियाल्दै आएका जङ्गबहादुरले देशको नेतृत्व पनि गर्दै रहे । भारतमा राजारानी पुगेपछि कोत र भण्डारखालपर्वबाट निर्वासित भएका भारदारहरू जुर्मुराएर जङ्गबहादुर विरुद्ध लड्न प्रेरित गरिरहेका थिए । रानीका निम्ति त त्यो सुझाव अमूल्य ...

भण्डारखाल पर्व  जङ्गबहादुर राणा कोतपर्वपछि प्रधानमन्त्री बने । यसपछि महारानी राज्यलक्ष्मी सुरेन्द्र र उपेन्द्रलाई हटाई आफ्नो छोरा रणेन्द्रलाई राजा बनाउन सक्ने कुरामा ढुक्क थिइन् । तर राजनैतिक स्थिति आफ्नो हातमा लिइसकेका जङ्गबहादुर रानीको योजनामा सहमत भएनन् । जङ्गबहादुरले त्यही व्यवहोराको जानकारी रानी सामु पठाइदिए । जङ्गबहादुरको सन्देश प्राप्त गरेपछि महारानीको मुटुमा आगो दन्केको थियो । महारानीले प्र.म. जङ्गबहादुरको हत्या गर्ने योजना बनाई काजी वीरध्वज बस्नेतलाई विश्वासमा लिएकी थिइन् । वीरध्वज बस्नेतलाई राजदरबारको भण्डारखालमा ताँबो, तुलसी र हरिवंश छुन लगाएर किरिया खुवाइन् र वीरध्वजले पनि ज्यूज्यान दिएर जङ्गबहादुरको हत्या गरी जसरी भए पनि रणेन्द्रलाई राजा बनाउने प्रण गरेका थिए । वीरध्वज पनि प्र.म. पद प्राप्त हुने कुरामा विश्वस्त थिए भने राजवंश बाहेक अरू भारदार रैती दुनियाँका सात खुनसम्म माफी पाउने भए । त्यसपछि महारानी र वीरध्वजबीच छलफल भई गगनसिंहका छोरा बद्रीसिंह र उजिरसिंहलाई भड्काएर आफ्ना पक्षमा मिलाए । यस योजनामा पण्डित विजयराज पनि सामेल थिए । जङ्गबहादुरलाई भण्डारखालमा आयोजित भोजमा ब...

कोतपर्व  श्री ५ राजेन्द्रका दुई महारानी साम्राज्यलक्ष्मी र राज्यलक्ष्मीबीचमा सत्ता र उत्तराधिकारी बीचमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । साम्राज्यलक्ष्मीले युवराज सुरेन्द्रका लागि गद्दी खाली गर्न बारम्बार राजालाई दबाब दिन्थिन ् । त्यही क्रममा दरबार छाडी घुक्र्याएर हिँडेकी उनी १८९८ असोजमा मृत्युको मुखमा परेपछि राज्यलक्ष्मी सजाबाट अधिकार सम्पन्न बनिन् । राज्यलक्ष्मीले युवराज सुरेन्द्र र माहिला साहेबज्यू उपेन्द्रलाई पन्छाएर आफ्नो छोरा रणेन्द्रलाई राजगद्दीमा राख्ने सपना बुन्न थालिन् । उक्त कार्य माथवरसिंह थापाबाट मात्र हुन् देखेर राज्यलक्ष्मीले भारतमारहेका माथवरसिंहलाई प्रधानमन्त्री बनाउने शर्तमा काठमाडौँमा झिकाइन् र माथवरसिंह प्रधानमन्त्री बने । त्यस क्रममा माथवरसिंहलाई ल्याउने काम भान्जा जङ्गबहादुरलाई दिइएको थियो । ‘१९०० पुसमा प्राइममिनिष्टर एन्ड कमान्डर इन चीफ’ पदवीबाट माथवर शोभित भएपछि राज्इलक्ष्मी दङ्ग परिन्, जङ्गबहादुर पनि मामा प्र.म. भएपछि खुशी भएका थिए । माथवरले पनि राजाबाट ‘तेरो कुनै पनि हालतमा हत्या गरिने छैन’ भन्ने अभयदान र अन्य अधिकार पनि पाएका थिए । राज्यलक्ष्मीले माथवर प...